تمایل ذاتی و ذاتی آدمی به زندگی در جامعه و ایجاد رابطه با بقیه، موجب می شه که از همون روزهای ساده قدم گذاشتن به میدون ی وجود، آهسته آهسته از پیله ی تنهایی خود بیرون بیاد و به روشای مختلف به عضویت در گروه ها و نهادهای اجتماعی کوچیک و بزرگ دربیاد. با عضویت در هر کدوم از این نهادهای اجتماعی فرد در خطر رابطه با بقیه قرار میگیره و به تَبَع ایجاد رابطه با بقیه، حقوق و تکالیف مختلفی واسه اون در برابر اونا به وجود میاد. یکی از مهم ترین و سرنوشت سازترین نهادهای اجتماعی که بخش بزرگی از زندگی فرد با عضویت در اون معنا پیدا می کنه، «نهاد خونواده» است. تشکیل نهاد خونواده به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نهادهای اجتماعی و عضویت فرد در اون، دارای تشریفات ویژه ایه و وقتی که عقد نکاح به طور درست و برابر شرایط قانونی منعقد شه، این نهاد به طور رسمی ایجاد شده و مثل هر نوع عقد و قرارداد دیگری، آثاری رو به بار میاره. مهم ترین اثر عقد نکاح ایجاد «رابطه زوجیت» بین طرفینه و به تَبَع تشکیل این نوع رابطه، حقوق و تکالیف ویژه ای واسه هر کدوم از زن و شوهر ایجاد می شه. چیزی که در این بین مهمه اینه که بدونیم اول اینکه هر کدوم از زن و شوهر در جریان زندگی مشترک و واسه موندگاری و باقی موندن نهاد خونواده، چه تکالیفی دارن؟ دوم اینکه در صورتی که هر کدوم از زن و شوهر به تکالیف خود در برابر طرف مقابل پایبند نمونه و به وظایفی که داره عمل نکنه، از حیث حقوقی با چه ضمانت اجرایی (واکنش قانونی) روبه رو میشه؟

خونواده

در این مطلب اول به شکل خلاصه به تکالیف زن و شوهر در برابر همدیگه اشاره می کنیم و بعد به توضیح معنای کلمه ای و اصطلاحی نشوز و آثار اون خواهیم پرداخت.

 

تکالیف زن و شوهر

ایجاد رابطه زوجیت بین دو نفر که موجب می شه پس از ایجاد اون، هر کدوم از دو طرف (زوج و زوجه) رو همسر طرف مقابل خطاب کنیم، دارای شرایط قانونیه؛ همونجوری که واسه مالکیت بر یک ملک باید عقدی با عنوان بیع منعقد شه، واسه ایجاد این نوع رابطه هم باید عقدی با عنوان نکاح که شرایط اون در قانون اشاره شده بین دو طرف منعقد شه. واسه آگاهی بیشتر می تونین به مقاله شروط جدا از اینکه عقد نکاح مراجعه کنین. هنگامی که این عقد با رعایت همه شرایط قانونی بین دو نفر منعقد شه، رابطه زوجیت بین زن و مرد برقرار شده و هر کدوم از دو طرف دارای حقوق و تکالیفی می شن. بعضی از تکالیفی که در این رابطه بر زوج و زوجه بار می شه، مشترکند و بعضی از اونا هم اختصاصی هستن. دو تکلیف مشترک بین زن و شوهر که در قانون مدنی به اونا اشاره شده یعنی: «حُسن رفت و اومد» و «مُعاضدت در تَشیید مبانی خونواده و تربیت اولاد». «حُسن رفت و اومد» به این معناست که زن و شوهر با خوش رویی، صلح و احترام با همدیگه رفتار کنن و از انجام رفتار توهین آمیز نسبت به همدیگه پرهیز کنن. مثلا زندگی مشترک در یک منزل (داشتن خونه مشترک) یا داشتن روابط جنسی به طور معمولی از رفتارهاییه که نشون دهنده حُسن رفت و اومد زن و شوهر در زندگی مشترکه. تکلیف دیگری که به طور مشترک قانونگذار واسه هر دو طرف تعیین کرده، «مُعاضدت در تشیید مبانی خونواده و اولاد» است. تشیید در کلمه به معنای استوار کردن و برافراشتن و مُعاضدت هم به معنای «همدیگه رو کمک کردن» است اما در اصطلاح قانونی و حقوقی معنای مشخصی نداره؛ یعنی قانون مدنی به طور دقیق مشخص نکرده که مقصود از معاضدت انجام چه کارهاییه بلکه طبق عرف و عادت مشخص می شه که چه کارا و رفتارهایی رو میشه از مصادیق معاضدت به حساب آورد. مثلا در بعضی از نواحی خرید لوازم منزل بر عهده ی مرد و اداره امور داخلی منزل به عهده ی زنه. در این حالت انجام هر کدوم از این امور به وسیله زن و مرد به معنای معاضدت هستش و در صورتی هر کدوم از اونا از انجام این امور پرهیز کنن، میشه گفت که به تکلیف خود در مورد معاضدت عمل نکرده ان.

جدا از اینکه این تکالیف مشترک که به عنوان آثار عقد نکاح و ایجاد رابطه زوجیت در قانون مدنی واسه زوج و زوجه اشاره شده، هر کدوم از زن و شوهر دارای تکالیف اختصاصی هم هستد. مثلا، برابر قانون مدنی، ریاست بر خونواده از حقوق مرده و زن باید تکالیف قانونی مربوط به این حق مرد رو اجرا کنه؛ مثلا اگه در امور مربوط به خونواده و تربیت فرزندان اختلاف نظری بین زن و مرد وجود داشته باشه، زن باید واسه اثبات خونواده از نظر شوهر پیروی کنه. گرچه مرد نمیتونه به بهونه ی ریاست بر خونواده هر تکلیف غیرمنطقی و غیرقانونی رو بر زن مجبور کنه و مثلا اون رو از انجام فرائض دینی منع کنه یا محدود کردنای غیرمنطقی در رفت و اومد اون به بیرون از منزل اعمال کنه. از طرف دیگه مرد هم در برابر زن دارای تکالیف اختصاصیه که مهم ترین اونا، وظیفه ی پرداخت نفقهه و انجام این وظیفه هیچ ارتباطی به نیازمند بودن یا نبودن زن به نفقه نداره.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   نشونه هایی که میگن شما فرد حساسی هستین 

اطاعت به چه معناست؟

پس از اینکه به طور خلاصه با تکالیف مشترک و اختصاصی زوج و زوجه آشنا شدیم، پیش از پرداختن به موضوع نشوز، باید با اصطلاح اطاعت آشنا شیم. اطاعت در کلمه به معنای «فرمون بردن» است و در اصطلاح حقوقی معنای این لفظ ضرورت انجام تکالیف هر کدوم از زن و شوهر در برابر یکدیگره؛ یعنی هنگامی که گفته می شه «مرد و زن موظف به اطاعت هستن»، به این معناست که هر کدوم از اونا موظفند به تکالیف و وظایف خود در برابر همدیگه عمل کنن. اطاعت در اصطلاح حقوقی در دو معنا به کار میره؛ اطاعت به معنای خاص و اطاعت به معنای عام. اطاعت به معنای عام مربوط به همه تکالیفیه که به موجب قانون بر عهده ی هر کدوم از زن و شوهر قرار داده شده و اونا باید به این تکالیف قانونی عمل کنن اما اطاعت به معنای خاص مربوط به تکلیف ایجاد رابطه جنسی متعارفه و طبق اون، هیچ یک از دو طرف نمی تونن بدون عذر منطقی از ایجاد رابطه جنسی با طرف مقابل سرباز بزنن.

نُشوز

پس از آشنایی با تکالیف زن و شوهر در برابر همدیگه و اصطلاح اطاعت، حال باید به توضیح معنای نشوز بدیم.

نشوز در کلمه به معنای «ارتفاع و بلند شدن» است و در اصطلاح حقوقی به نافرمانی زن و شوهر و نبود اجرای وظایف زناشویی از طرف اونا گفته می شه. به عبارت بهتر اگه هر کدوم از زن و شوهر به هر دلیل وظایف زناشویی خود رو اجرا و اطاعت نکنه، نشوز کرده. نبود اطاعت یا یعنی نبود اجرای هر کدوم از وظایف و تکالیف زناشویی خواه از نوع تکالیف مشترک باشه و خواه از نوع تکالیف اختصاصی که نشوز نامیده می شه، از طرف هر کدوم از زن و شوهر می تونه اتفاق بیفته اما در قلمروی اصطلاحات حقوقی معمولا نشوز به نبود انجام وظایف زناشویی از طرف زن گفته می شه و واسه همین زنی رو که به وظایف زناشویی خود در برابر همسرش عمل نکنه، ناشزه (نشوز کننده) می گن.

پس: نبود اطاعت = نبود اجرای وظایف زناشویی = نشوز

نشوز هر کدوم از زن و شوهر چه اثری داره؟

پس از آشنایی با معنی نشوز حال باید به این سوال جواب بدیم که اگه هر کدوم از زن و شوهر نشوز کنه (وظایف زناشویی خود رو اجرا نکنه)، طرف مقابل چه اقدام قانونی می تونه بکنه؟

در این حالت باید بین نشوز زن و مرد جدا قائل شیم.

اثر نشوز مرد

اگه مرد به وظایف زناشویی خود در برابر همسرش عمل نکنه، زن می تونه به دادگاه مراجعه و اونو مجبور به انجام وظایف خود کنه. از طرف دیگر در صورتی که نبود اجرای این وظایف از طرف مرد به نحوی باشه که زندگی رو بر زن سخت و سختی بار کنه، اون می تونه با دلیل بهش از دادگاه خواسته طلاق کنه. همونجوریکه قبلا اشاره شد، یکی از تکالیف مرد در برابر همسر خود اینه که نفقه ی اون رو بده. بر این پایه و به موجب قانون مجازات اسلامی اگه مرد توانایی مالی داشته باشه و همسرش هم به همه ِ وظایف زناشویی خود بکنه اما با این حال، نفقه ی اون رو پرداخت نکنه زن می تونه از مرد به دلیل «ترک انفاق» شکایت کنه.

اثر نشوز زن

اگه زن از اجرای وظایف زناشویی در برابر همسرش پرهیز کنه، در مرحله اول مرد می تونه با مراجعه به دادگاه اونو مجبور به انجام وظایف قانونی خود کنه. از طرف دیگر در صورتی که این اقدام زن (نبود انجام وظایف زناشویی)، بدون عذر منطقی و قانع کننده باشه، حق اون نسبت به نفقه ساقط میشه و نمیتونه نفقه ی خود رو مطالبه کنه اما اگه نبود اجرای وظایف زناشویی به خاطر عذر منطقی باشه، حق اون در مورد نفقه ساقط نمیشه. مثلا یکی از وظایف زن اینه که در منزلی که همسرش اختیار کرده، سکونت کنه. حال اگه اون محل سکونت مشترک خود با مرد رو ترک کنه، در صورتی که عذر منطقی و قابل دفاعی نداشته باشه، مرد می تونه با مراجعه به دادگاه اون رو به بازگشت به منزل مجبور کنه و زن هم نسبت به نفقه ی یه مدت که منزل رو ترک کرده، هیچ حقی نداره اما مثلا اگه مرد دچار مریضی روانی باشه و برخوردهای خشن نسبت به همسرش از خود بروز بده به نحوی که زن از ترس جون خود مجبور شه منزل رو ترک کنه، حق اون نسبت به نفقه ساقط نمیشه.

منبعی که در نوشتن این مقاله از اون استفاده کردیم کتاب «کوتاه حقوق خونواده» به قلم دکتر حسین صفایی و دکتر اسدالله امامیه.

تهیه شده در: chetor.com


۱

دسته‌ها: آموزشی